Kitaplara yönelik yasaklama kararlarını kim veriyor ve nasıl uygulanıyor?

Kitapların yasaklanması, toplatılması ya da raflardan kaldırılması kararlarının nasıl verildiği ve hangi gerekçelerle uygulandığı merak edilen konular arasında. Henüz basılmamış bir kitabın piyasaya çıkmasının engellenmesi ya da yıllar önce verilen toplatma kararlarının halen geçerliliğinin sürmesi gibi durumlar tartışılıyor. Yasaklanan kitapların bazen daha fazla dikkat çektiği, ancak basımı durdurulan ya da yayımlanmayan eserlerin kayboluşunun pek fark edilmediği belirtiliyor.

Geçmişte kitapların yakılması ve gizlice dağıtılması gibi yöntemlerle uygulanan sansürün günümüzde farklı yollarla sürdüğü ifade ediliyor. Örneğin okul kütüphanelerinden bir kitabın kaldırılması için dilekçe verilebiliyor, eski çalışanına dava açan şirketler müdahalede bulunabiliyor ya da basımı devam eden bir kitabın satışını engelleyen mahkeme kararları çıkabiliyor. Bu gelişmeler, kitaplara karşı uygulanan engellerin biçim değiştirdiğini gösteriyor.

Dünyadan çeşitli örnekler verildiğinde, Amerika’da okullardan binlerce kitabın kaldırılması, İngiltere’de ebeveyn şikâyetleriyle başlayan yasaklama girişimleri, Malezya’da ahlaka aykırı bulunup yasaklanan yayınlar ve Çin ile İran’da düşünce nedeniyle cezalandırılan yazarlar ortak payda olarak kitaplara ulaşma hakkının keyfi olarak sınırlandırılmasını ortaya koyuyor. Bu kararlar genellikle kamu düzeni, güvenlik, ahlak ya da çocukları koruma gerekçeleriyle izah ediliyor.

Türkiye’de İstanbul 4. Sulh Ceza Hâkimliği’nin Ekrem İmamoğlu’nun 'Millet Şahidimdir' adlı kitabının basılmış ve basılmakta olan nüshalarına el konulması, dağıtım ve satışının yasaklanması kararı önemli bir örnek oluşturuyor. Kitap henüz tam olarak basılmadan mahkeme müdahalesiyle engellenmiş, karar basın kanununa dayanmıştı. Kitabın içeriğinin henüz okurlarla değerlendirilmesi önlenmiş, İmamoğlu’nun avukatları hukuka aykırılık gerekçelerinin somut olmadığını belirtmiş ve karara itiraz etmişlerdir.

Bir kitabın içeriğine getirilen eleştiriler ve hukuki süreçler dışında, okurun o kitabı okuma ve değerlendirme hakkının da önemli olduğu vurgulanıyor. Yasak kararlarının nasıl uygulandığı, kararın verildiği günle sınırlı kalmayıp uzun yıllar devam edebildiği, ilgililerin karara itiraz ettikten sonra bile yasakların sürdüğü ifade ediliyor.

Anayasa Mahkemesi'nin 2025 yılında verdiği ve 2026’da yayımlanan kararda, toplatma ve satış yasaklarının ifade ve basın özgürlüğünü ihlal ettiği tespit edildi. Mahkeme, Hasan Cemal, Tuğçe Tatari gibi yazarların kitaplarıyla ilgili daha önce kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmiş olmasına rağmen toplatma kararlarının devam ettiğine dikkat çekti. Yasakların geçici tedbir olmaktan çıkarak kalıcı engellere dönüştüğü bu kararlarla tespit edildi.